Ayodhya Kanda Sarga 53 – ayōdhyākāṇḍa tripañcāśaḥ sargaḥ
|| rāmasaṅkṣōbhaḥ ||
sa taṁ vr̥kṣaṁ samāsādya sandhyāmanvāsya paścimām |
rāmaḥ ramayatāṁ śrēṣṭhaiti hōvāca lakṣmaṇam || 1 ||
adyēyaṁ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ |
yā sumantrēṇa rahitā tāṁ nōtkaṇṭhitumarhasi || 2 ||
jāgartavyamatandribhyāmadya prabhr̥ti rātriṣu |
yōgakṣēmaṁ hi sītāyāḥ vartatē lakṣmaṇāvayōḥ || 3 ||
rātriṁ kathañcidēvēmāṁ saumitrē vartayāmahē |
upāvartāmahē bhūmau āstīrya svayamārjitaiḥ || 4 ||
sa tu saṁviśya mēdinyāṁ mahārhaśayanōcitaḥ |
imāḥ saumitrayē rāmaḥ vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5 ||
dhruvamadya mahārājō duḥkhaṁ svapiti lakṣmaṇa |
kr̥takāmā tu kaikēyī tuṣṭā bhavitumarhati || 6 ||
sā hi dēvī mahārājaṁ kaikēyī rājya kāraṇāt |
api na cyāvayēt prāṇān dr̥ṣṭvā bharatamāgatam || 7 ||
anāthaśca hi vr̥ddhaśca mayā caiva vinākr̥taḥ |
kiṁ kariṣyati kāmātmā kaikēyī vaśamāgataḥ || 8 ||
idaṁ vyasanamālōkya rājñaśca mativibhramam |
kāma ēvārdhadharmābhyāṁ garīyāniti mē matiḥ || 9 ||
kō hyavidvānapi pumān pramadāyā kr̥tē tyajēt |
chandānuvartinaṁ putraṁ tātaḥ māmiva lakṣmaṇa || 10 ||
sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kēkayīsutaḥ |
muditān kōsalānēkaḥ yō bhōkṣyatyadhirājavat || 11 ||
sa hi sarvasya rājyasya mukhamēkaṁ bhaviṣyati |
tātē ca vayasā:’tītē mayi cāraṇyamāsthitē || 12 ||
artha dharmau parityajya yaḥ kāmamanuvartatē |
ēvamāpadyatē kṣipraṁ rājā daśarathō yathā || 13 ||
manyē daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |
kaikēyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca || 14 ||
apīdānīṁ na kaikēyī saubhāgya madamōhitā |
kausalyāṁ ca sumitrāṁ ca samprabādhēta matkr̥tē || 15 ||
mā sma matkāraṇāddēvī sumitrā duḥkhamāvasēt |
ayōdhyāmita ēva tvaṁ kālyē praviśa lakṣmaṇa || 16 ||
ahamēkō gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |
anāthāyā hi nāthastvaṁ kausalyāyā bhaviṣyasi || 17 ||
kṣudrakarmā hi kaikēyī dvēṣyamānyāyyamācarēt |
paridadyā hi dharmajñē bharatē mama mātaram || 18 ||
nūnaṁ jātyantarē kasmin striyaḥ putraiḥ viyōjitāḥ |
jananyā mama saumitrē tasmādētadupasthitam || 19 ||
mayā hi cira puṣṭēna duḥkhasaṁvardhitēna ca |
viprāyujyata kausalyā phalakālē dhigastumām || 20 ||
mā sma sīmantinī kācijjanayēt putramīdr̥śam |
saumitrē yō:’hamambāyāḥ dadmi śōkamanantakam || 21 ||
manyē prīti viśiṣṭā sā mattaḥ lakṣmaṇa sārikā |
yasyāstacchrūyatē vākyaṁ śuka pādamarērdaśa || 22 ||
śōcantyāścalpabhāgyāyāḥ na kiñcidupakurvatā |
putrēṇa kimaputrāyāḥ mayā kāryamarindama || 23 ||
alpabhāgyā hi mē mātā kausalyā rahitā mayā |
śētē paramaduḥkhārtā patitā śōkasāgarē || 24 ||
ēkō hyahamayōdhyāṁ ca pr̥thivīṁ cāpi lakṣmaṇa |
tarēyamiṣubhiḥ kruddhō nanu vīryamakāraṇam || 25 ||
adharmabhayabhītaśca paralōkasya cānagha |
tēna lakṣmaṇa nādyāhamātmānamabhiṣēcayē || 26 ||
ētadanyacca karuṇaṁ vilapya vijanē vanē |
aśrupūrṇamukhō rāmarniśi tūṣṇīmupāviśat || 27 ||
vilapyōparataṁ rāmaṁ gatārciṣamivānalam |
samudramiva nirvēgamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 28 ||
dhruvamadya purī rājan ayōdhyā:’:’yudhināṁ vara |
niṣprabhā tvayi niṣkrāntē gatacandrēva śarvarī || 29 ||
naitadaupayikaṁ rāma yadidaṁ paritapyasē |
viṣādayasi sītāṁ ca māṁ caiva puruṣarṣabha || 30 ||
na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava |
muhūrtamapi jīvāvō jalānmatsyāvivōddhr̥tau || 31 ||
na hi tātaṁ na śatrughnaṁ na sumitrāṁ parantapa |
draṣṭumicchēyamadyāhaṁ svargaṁ vā:’pi tvayā vinā || 32 ||
tatastatra sukhāsīnau nātidūrē nirīkṣyatām |
nyagrōdhē sukr̥tāṁ śayyāṁ bhējātē dharmavatsalau || 33 ||
sa lakṣmaṇasyōttamapuṣkalaṁ vacō
niśamya caivaṁ vanavāsamādarāt |
samāḥ samastā vidadhē parantapaḥ |
prapadya dharmaṁ sucirāya rāghavaḥ || 34 ||
tatastu tasmin vijanē vanē tadā |
mahābalau rāghavavaṁśavardhanau |
na tau bhayaṁ sambhramamabhyupēyatu
ryathaiva siṁhau girisānugōcarau || 35 ||
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē tripañcāśaḥ sargaḥ || 53 ||
